Імя тваё Вялейка

Мястэчка Вялейка размешчана на землях, заселеных людзьмі ў глыбокай старажытнасці. Да мястэчка прымыкаюць два гарадзішчы (7-6 вв да н.э. -- 4-5 вв. н.э.) -- пасяленні нашых балцкіх продкаў. У летапісах святая рака балтаў, на якой стаіць Вялейка, завецца Веля, або Велья, або Велея (і толькі так!), т.б. 'вялікая'. Індаеўрапейскі корань назвы адсылае да значэння 'заходні накірунак' і культу продкаў, а значыць звязвае і з культам бога Вялеса.

У 13 ст. з утварэннем Куранецкай воласці ўзгадваецца і сяло Вялейскае, або Вялейка (у летапісах - праз 'е' - Велейское, Велейка), якое ўжо існавала вышэй па цячэнні.

Пасля ўтварэння Рэчы Паспалітай і павелічэння ўплыву польскай культуры і польскай мовы назвы ракі і мястэчка сталі пісацца па-польску: Вілія, або Вілья, і Вілейка, -- што захавалася ў напісанні да сённяшніх дзён. Гэдак мястэчка і рака страцілі свой першасны сэнс, але набылі новы (Вілія -- нібыта таму, што віляе). Праўда, варта падкрэсліць, што карэнныя жыхары дагэтуль завуць мястэчка Вялейкай. Як паказала экспедыцыя 2007 года, вясковыя жыхары берагоў Вяллі дагэтуль завуць раку менавіта Вяллёй (у Астравецкім раёне - Вяйля), у літоўскамоўных - Нярысам (нібыта ад імя возера Нарач). І толькі польскамоўнае людства памежнай беларуска-літоўскай тэрыторыі і ваколіц Вільні заве раку па-польску - Вілья. Спрадвечныя назвы некаторых ейных прытокаў у гаворцы таксама захаваліся: Іля, Пела; некаторыя зазналі невялікія змены: Кабылянка (раней - Кабыля)...
Заўважце, жыхары Вялейкі - пераважна беларусы, а не палякі, таму навошта зваць сваю раку і горад па-чужынску? Вілія і Вілейка - гэта ж не па-руску, як многія рускамоўныя думаюць, а менавіта па-польску.

Такім чынам, правільным напісаннем імя мястэчка будзе менавіта Вялейка (па-руску - Велейка), а ейныя жыхары будуць звацца -- веляйчане, вялейчукі, вялейцы або вялейкаўцы. Каму як лацвей.

Троху гісторыі. Зьяўленне Куранецкай воласці

У XI-XII ст. Вялейшчына ўваходзіла ў Полацкае княства, а з XIII ст. - у Вялікае Княства Літоўскае.

Землі таго часу дзяліліся на дзяржаўныя і прыватныя; дзяржаўныя былі дзвюх катэгорый: воласці і гаспадарскія (вялікакняжацкія) двары. У XIII ст., калі дзяржаўныя землі значна павялічыліся за кошт далучэння ўдзельнага Полацкага княства, у ліку іншых зьявілася і Куранецкая воласць. Цэнтрам яе стала паселішча на высокім правым беразе Вяллі, недалёка ад упадзення ў яе ракі Пляснёўка - гаспадарскі двор Куранец (ад слова «курань» - «хата»). Двор быў утвораны побач з сялом Вялейскім, альбо Вялейкай, якое да таго часу ўжо існавала і размя-шчалася крыху вышэй па цячэнні ракі.

Валасныя ворныя землі знаходзіліся ў асабістым карыстанні сялян, а лясы, рэкі, сенакосы выкарыстоўваліся калектыўна, абшчынай. Сам гаспадарскі двор належаў непасрэдна вялікаму князю і забяспечваў яго і казну ўсім неабходным - гэта быў комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў, ворных земляў і іншых угоддзяў.

У XIV-XV ст. Куранецкая воласць у выніку вялікакняжацкіх дарункаў была раздробнена, і частка яе земляў стала вотчыннай уласнасцю розных феадалаў, т.б. ужо недзяржаўнай. Былі ўтвораны маёнткі Куранец з цэнтрам (дваром і мястэчкам) на рацэ Пела - прытоку Вяллі, Касута, Сэрвач, а таксама баярскія маёнткі Кульбачына, Хамінскае (Багданава), Порса, Падгарадзішча (Гарадзішча),
Капацькоўскі - маёнтак татарскіх князёў. Астатняя частка воласці працягвала быць пад Вялікім княствам.

У выніку атрымалася два Куранцы: на Вяллі - Куранец велікакняжацкі (сённяшняя Вялейка), і Куранец на Пеле - прыватнаўласніцкі. Куранец на Вяллі – самы першы, ці, як яго сталі зваць, Стары Куранец, быў цэнтрам Куранецкай воласці. Другі - на Пеле - цэнтрам Куранецкага маёнтка.

Недзе ў XV ст. на землях Куранецкай воласці склалася асобная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка – аднайменная дзяржава, і двор Стары Куранец быў яе цэнтрам. У 1460-м, 16 лістапада, «кролевске куренчане Сенко а Рошчына, а Лукян», разам з іншымі «чудзыми людзми», аказаліся сведкамі на копным судзе «о земи о бортней, о сеножатях, што по Сервечы», паміж людзьмі
докшыцкімі і гняздзілавіцкімі, з аднаго боку, і параф'янаўскімі - з другога.Трое куранчан «ходили там» і згадзіліся паўдзельнічаць у судзе, па просьбе спрачальнікаў «границы почынили».

У 1469 г. куранецкім дзяржаўцам быў пан Івашка Кучук, маршалак гаспадарскі.

Блытаніна з датай першага ўпамінання

"Першым старастам быў Пётр Пац ў 1599 годзе", -- сведчаць "Матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вялейскага уездаў Віленскай губерні" 1896 года. Гэтак, з лёгкай рукі двух даследчыкаў А. Сапунова і В.Друцкага-Любецкага, 1599 год да зусім нядаўняга часу лічыўся праўдзівай датай першага ўпамінання пра Вялейку.

Польская ж "Агульная энцыклапедыя" (т. 27, Варшава 1867), ня меўшая "ўспамінаў гістарычных" пра Вялейку, паспяшыла аб'явіць, што іх не засталося ўвогуле. Але як усё на самой справе?..

Гісторыя Вялейкі -- нягучная, але жывая і дакладная -- існуе: падрабязны шэраг імёнаў і датаў, звязаных з ёй, захоўваюць пісьмовыя крыніцы -- кнігі і архіўныя рукапісы, перш за ўсё "Літоўская метрыка" (Расейскі дзяржаўны архіў старажытных актаў, фонд 289, вопіс І) -- матэрыялы канцылярыі Вялікага княства Літоўскага.

Уважліва чытаючы "Літоўскую метрыку", ейныя "Кнігі запісаў" і "Кнігі судовых спраў", мы зразумеем, што ў 1599 годзе ў Вялейцы быў ня стараста, а дзяржавец, і быў ён далёка ня першым, і зьяўляўся ім ня Пётр Пац, які нарадзіўся ў канцы 17 веку, а зусім іншы чалавек... І ўся гісторыя з чыслом 1599 аказваецца прафанацыяй...



Эліза Волат-Лужынская

паводле артыкулу "Вілейскага краязнаўчага зборніка" (Ефимова Н.А., научный сотрудник Вилейского историко-краеведческого музея, "История Вилейки 15-18 веков", с. 28-45)

Праглядаў: 1979