Анатоль Рогач узначальвае Вялейскія раённыя электрычныя сеткі. Але ў раёне Анатоля Валянцінавіча найперш ведаюць за яго краязнаўчыя адкрыцці. Яму ўдалося выправіць памылкі шэрагу навукоўцаў, дакладна высветліўшы звесткі, звязаныя з жыццём і творчасцю пісьменнікаў Ігната Ходзькі і Эдварда Жалігоўскага, генерала Люцыяна Жалігоўскага, героя ВАВ Івана Шубіна і інш. Сённяшняя наша размова са знаўцам гісторыі Вялейшчыны Анатолем Рогачам.

-- Анатоль Валянцінавіч, Ваша пасада загадчыка Раённых электрычных сетак далёкая ад краязнаўства. Але і тут Вы ўсё ж знайшлі сябе – даследуеце працэс электрыфікацыі краю. Вы з’яўляецеся аўтарам нават кнігі пра электрафікацыю Маладзечаншчыны…

Кніга не толькі пра электрафікацыю Маладзечаншчыны, а Маладзечанскага рэгіёну. Сюды ўваходзяць і Мядзельскі, і Вялейскі, і Валожынскі раёны. А раней гэта была Вялейская вобласць. Зараз удалося знайсці новыя звесткі. Напрыклад, я высвятліў, што электрычнасць на Вялейшчыне з’явілася сто гадоў таму ў кастрычніку месяцы
(інтэрв’ю запісана ў 2006 годзе – С. М.) на лесапільным заводзе Аляксандра Іванавіча Любанскага. Там была паравая машына магутнасцю 4400 Вт і напружанасцю 110 В.

-- Кніга не поўная?

Так. Кніга рыхтавалася да 55-годдзя Маладзечанскіх электрасетак. Час падціскаў. А яшчэ на мяне навалілася хвароба. Цяпер матэрыялу маю болей. Можа ў будучым кнігу атрымаецца перавыдаць разам з дадаткамі.

-- З чаго ўсё пачыналася? Вашая першая тэма ў краязнаўстве?

У Вялейцы ёсць вуліца імя Шубіна. У Беларускай энцыклапедыі напісана, што герой Вялікай Айчыннай вайны Іван Шубін нарадзіўся ў Вялейцы. А ён быў яшчэ ўладальнікам ордэна “Чырвонага сцяга”, якімі ўсяго было ўзнагароджана чалавек 16. У Віцебскім абласным музеі пачаў шукаць матэрыялы. Звяртаўся да падшывак газет. І тут вынайшаў такія звесткі: Іван Шубін нарадзіўся ў Пастаўскім раёне. Напісаў артыкул у Вялейскую раённую газету. Спачатку не ведаў дакладнага месца нарджэння героя. Але і гэта праз пэўны час высветліў – вёска Сарачаны Пастаўскага раёна.

-- Які перыяд у гісторыі Вялейшчыны Вам больш даспадобы?

Раней гэта было ХІХ стагоддзе. А цяпер пачаў паглыбляцца ў ранейшы перыд. Хаця, шчыра кажучы, мяне цікавіць гісторыя раёна на ўсіх этапах. Напрыклад, калі пісаў для кнігі “Памяць”, то прыходзілася займацца даследваннем усёй гісторыі да Вялікай Айчыннай вайны, а таксама пісаў пра персаналіі нашага часу.

У 2006 годзе адзначаўся юбілей, звязаны з імем Соф’і Гальшанскай. Я пачаў пошукі і высветліў, што бацька Соф’і – Андрэя Вязынскі, прозвішча паходзіць ад імені яго маёнтка ў Вялейскім раёне. І я думаю, што Соф’я магла нарадзіцца ў бацькавым маёнтку. Але пакуль даказаць гэтага не магу.

-- Што яшчэ значнага “адкапалі”?

Удалося выправіць даты нараджэння беларускіх польскамоўных пісьменнікаў Ігната Ходзькі і Эдварда Жалігоўскага (псеўданім – Антон Сава). Першы на цэлы год памаладзеў, а другі на пару месяцаў пасталеў. Пра месца нараджэння генерала пльскага войска Люцыяна Жалігоўскага, сябра Юзафа Пілсудскага, у розных крыніцах пісалі па-рознаму: Нясвіж, Солы, Ашмяны. А я вызначыў, што гэта фальварак Пераходы Сольскага прахода. Высвятлілася і дакладная дата яго нараджэння.

-- Што падштурхнула да пошукаў звестак пра Ігната Ходзьку і Эдварда Жалігоўскага?

Калі пачалі рыхтаваць кнігу “Памяць”, то былі тэмы, за якія ніхто не хацеў брацца, бо па іх не было матэрыялу. Я ўзяў такія тэмы, сярод якіх Ходзька і Жалігоўскі. Папутна атрымалася адкрыць імя аўтара першай украінскай Канстытуцыі Піліпа Орліка, які нарадзіўся ў Касуце на Вялейшчыне. Напісаў артыкул пра паэта Адама Гурыновіча, чый лёс цесна звязаны з Вялейшчынай. Але да сёння застаецца дакладна невядома пра месца пахавання і дата смерці паэта. Цяпер пачыная даследваць гэтую тэму. Ужо нават адчуваю, дзе можна знайсці патрэбныя матэрыялы. Вось чакаю адпачынку, каб выехаць у архіў.

-- У гонар пералічаных асоб у Вялейцы названы вуліцы.

Я ганаруся, што ў горадзе ёсць вуліца імя І. Ходзькі, Э. Жалігоўскага, Л. Альпяровіча, Н. Сілівановіча, А. Гурыновіча – нашых славутых землякоў. Хоць гэтыя вуліцы і невялікія, але гэта сваё, роднае.

-- Белыя плямы ў гісторыі раёна?

Чым глыбеў улажу ў гісторыю, тым больш бачу недаследаванага. Калі ХІХ стагоддзе больш-менш вядома, то ў ХVІІ-XVIII стагоддзях толькі асобныя тэмы даследаваны. Працы яшчэ шмат. Шмат пра што, на вялікі жаль, не зможам даведацца – дакументы страчаны. Шкада, што ў Санкт-Пецярбурзе архіў ужо другі год пераязджае ў новы будынак і гэта, гавораць, зацягнецца яшчэ гадоў на пяць. Хаця тое-сёе ўсё ж атрымалася атрымаць да пераезду.

-- Дзе за мяжой яшчэ ёсць матэрыялы па гісторыі Вялейшчыны?

Найбольш у Вільні, гэта і Гістарычны, і Дзяржаўны архівы. Да апошняга, праўда, пакуль не дабраўся. У Львове, Варшаве. Па беларусах-вайскоўцах Польскіх узброеных сілаў ёсць матэрыялы ў Лондане.

-- А ў Беларусі?

Найперш Гродзенскі архіў – гэта матэрыялы Вялейскага павятовага суда. Трошкі ёсць дакументаў у Дзяржаўным архіве ў Мінску, меней у Маладзечне.

-- Вы шмат ужо напісалі. Чаму не выдаеце кніжак?

Па пэўнай тэме сабраў матэрыял. Але раптам высветліліся новыя факты. Прыходзіцца пашыраць напрацоўкі. Абы-які матэрыял друкаваць у кніжцы не хочацца. Дасць Бог здароўя, можа і выйдзе кніжка, а мо і не адна.

-- Чым займаецеся апошнім часам?

Складаю радаводы асоб, звязаных з Вялейшчынай. У “Нашай Ніве” працаваў у свой час публіцыст Лявон Гмырак, які загінуў падчас першай сусветнай вайны. Нарадзіўся ён недзе каля Параф’янава, але дзесьці ў 1914 годзе на лістах ён пачаў пісаць адрас – маёнтак Шымкаўшчына, што за Даўгінавам Вялейскага раёна. Думаю паспрабаваць асвятліць перыяд жыцця Лявона Гмырака на Вялейшчыне.

Каля раённых электрычных сетак стаяць памятныя камяні: камень Пілсудскага, Ходзькі, Любэцкі камень і іншыя. Па раёне мне вядома яшчэ 3-4 камяні з надпісамі і крыжамі. Хачу іх таксама прывезці да РЭС. Такім чынам пашыру экспазіцыю імправізаванага музею памятных камянёў, а не поста валуноў.

-- Акрамя краязнаўства ў Вас ёсць яшчэ адно захапленне – шашкі.

Шашкі – гэта захапленне з дзяцінства. Калі малы быў у нашай хаце збіраліся дзяды. Яны любілі пагуляць у шашкі. Глядзеў за іх ігрой, і сам зацікавіўся. У школе ўдзельнічаў у розных спаборніцтвах. Цяпер гуляю па перапісцы. У мяне вялікая бібліятэка, хоць кніг па шашках выходзіла не так і шмат. Гэта каля 200 выданняў.

-- Вы станавіліся нават бронзавым і срэбраным прызёрам рэспубліканскіх турніраў. Таксама Вы з’яўляецеся кандыдатам у майстры спорту.

У 2006 годзе я ўжо стаў чэмпіёнам рэспублікі па шашках па перапісцы. А 6 снежня мне прысудзілі званне майстра спорту.

-- Віншуем Вас, Анатоль Валянцінавіч з гэтай перамогай. Гэта значыць, што шашкам усё ж аддаеце больш часу, чым краязнаўчым пошукам?

Не. І аднаму, і другому стараюся часу надаваць пароўну. У шашках своечасова трэба выслаць ход. Трэба ўкласціся ў тэрмін, і краязнаўчыя справы адкладаеш убок. З першага лістапада пачынаецца рэспубліканскі чэмпіянат вышэйшай лігі. І доўжыцца ён недзе паў гады. Пасля чэмпіянату пра шашкі на некаторы час можна забыць. Тады ўжо больш аддаюся краязнаўству.

-- Як сям’я ставіцца да Вашых захапленняў?

Спачатку ставіліся адмоўна, бо менш увагі надаваў сям’і. Але цяпер ужо змірыліся.

-- Дзякую за гутарку, Анатоль Валянцінавіч. Поспехаў Вам на краязнаўчай ніве.

Гутарыў Сяргей МАКАРЭВІЧ